Kiedy staję się właścicielem? O ZAPISACH W TESTAMENCIE.

Korzystając z możliwości rozporządzania swoją ostatnią wolą, może się zdarzyć, że spadkodawca w testamencie przeznaczy określone składniki majątku poszczególnym osobom, posługując się instytucją zapisu, uregulowaną w kodeksie cywilnym.

Zapisy testamentowe prowadzą do uzyskania tytułu prawnego do określonej rzeczy, a kodeks cywilny wyróżnia dwa ich rodzaje, mianowicie zwykłe i windykacyjne:

Zapis zwykły uregulowany jest art. 968 kodeksu cywilnego zgodnie z którym spadkodawca może przez rozrządzenie testamentowe zobowiązać spadkobiercę ustawowego lub testamentowego do spełnienia określonego świadczenia majątkowego na rzecz oznaczonej osoby, a § 2 tego przepisu daje również możliwość obciążyć zapisem także zapisobiercę (tzw. dalszy zapis). Osoba ta z chwilą śmierci nie uzyskuje automatycznie zapisanych jej przedmiotów, a jedynie roszczenie w stosunku do spadkobierców (ustawowych lub testamentowych) o wydanie przedmiotów wskazanych przez spadkodawcę. W przypadku nieruchomości musi zostać sporządzona umowa o wykonanie zapisu w formie aktu notarialnego na mocy, której zapisobierca stanie się jej właścicielem.

Czas na żądanie wykonania zapisu zwykłego określony jest w ustawie w sposób nieostry, a mianowicie daje możliwość zapisobiercy na żądanie wykonania zapisu niezwłocznie po ogłoszeniu testamentu, chyba że spadkodawca w testamencie jednoznacznie taki termin określi.

Zapis zwykły będzie ważny tylko jeśli testator obejmie go testamentem, nie jest możliwe dokonanie zapisu na innej podstawie. Ważne jest również, aby przedmiot zapisu określić w sposób precyzyjny. Co do rzeczy oznaczonych co do tożsamości (konkretny obraz, meble, samochód czy nieruchomość) zapis jest bezskuteczny, jeżeli rzecz zapisana nie należy do spadku w chwili jego otwarcia (chwila śmierci) albo gdy spadkodawca był zobowiązany w chwili śmierci do wydania tej rzeczy. Uwolnienie się od wykonania zapisu stanowi oświadczenie woli osoby, na rzecz której uczyniony został zapis, iż nie chce albo nie może być zapisobiercą, na mocy art. 973 kodeksu cywilnego. Zgodnie z powyższym oświadczeniem obciążony zapisem zostaje zwolniony od obowiązku jego wykonania.

Roszczenie z tytuły zapisu zwykłego przedawnia się po 5 latach od dnia wymagalności (jak wyżej wskazano wymagalność to czas na żądanie wykonania zapisu przez uprawnionego).

Zapis windykacyjny nieco się różni od wyżej opisanego zapisu zwykłego. Na mocy art. 981 kodeksu cywilnego spadkodawca może w testamencie sporządzonym w formie aktu notarialnego postanowić, że oznaczona osoba nabywa przedmiot zapisu z chwilą otwarcia spadku (tu mamy już ustawowy wymóg, aby testament zawierający zapis windykacyjny był sporządzony aktem notarialnym). Zapis taki może obejmować wyłącznie rzeczy wymienione w kodeksie cywilnym, a zatem rzeczy oznaczone co do tożsamości, zbywalne prawa majątkowe, przedsiębiorstwo lub gospodarstwo rolne oraz ustanowienie użytkowania lub służebności. Zapis może być dokonany na rzecz osoby z najbliższej rodziny, dalszej a nawet niespokrewnionej. Zapis ten nie wyłącza prawa do ubiegania się osób uprawnionych o zachowek (o zachowku mogą Państwo przeczytać tutaj). W sytuacji, gdy rozdysponujemy wszystkimi swoimi składnikami majątku (za życia, bądź w testamencie) pomijając osoby najbliższe, zapisobierca ma obowiązek wypłaty należnego zachowku.

Warunkiem skuteczności zapisu windykacyjnego (podobnie jak przy zapisie zwykłym) jest fakt, by w chwili otwarcia spadku dany przedmiot był własnością spadkodawcy oraz brak zobowiązania spadkobiercy do jego zbycia. Nie możemy natomiast uzależnić zapisu windykacyjnego od warunku lub terminu, a uzależnienie takie traktujemy jako nieistniejące. Wyjątkiem jest sytuacja, gdy z treści testamentu lub okoliczności wynika, że bez takiego warunku lub terminu, testator nie uczyniłby zapisu – wtedy cały zapis uważa się za nieważny.

Do faktycznego używania przedmiotu nabytego na podstawie zapisu windykacyjnego oraz (w przypadku nabycia nieruchomości) możliwości wpisania własności w księdze wieczystej potrzebne jest potwierdzenie jego nabycia (czyli postępowanie spadkowe w sądzie lub przed notariuszem), które pomija etap dzielenia majątku na części tylko stwierdza nabycie własności w całości. Oczywiście w momencie, gdy istnieje obawa, że spadkobierca posiadał długi przewyższające wartość spadku lub zapisu windykacyjnego - możemy spadek lub zapis odrzucić, wtedy dany przedmiot wejdzie do schedy spadkowej (artykuł o odrzuceniu spadku dostępny tutaj).

Zgodnie z założeniem ustawodawcy, wprowadzenie instytucji zapisu windykacyjnego powinno ułatwić postępowanie spadkowe, gdyż zasadniczą różnicą między dwoma ww. jest fakt nabycia określonych przedmiotów. W pierwszym zapisobierca otrzymuje tylko roszczenie do wydania określonych rzeczy względem spadkobierców ustawowych lub testamentowych, a w drugim przypadku własność przechodzi na zapisobiercę automatycznie. W obu przypadkach trzeba przeprowadzić postępowanie spadkowe, jednak przy zapisie windykacyjnym znacznie skróci się czas, w którym uzyskamy pełną swobodę dysponowania nabytymi przedmiotami. Minusem dla zapisobiercy windykacyjnego jest również jego odpowiedzialność za długi, która nie występuje przy zapisie zwykłym.