O umowach majątkowych w małżeństwie

Zawarcie małżeństwa pociąga za sobą wiele konsekwencji, dlatego tak ważnym jest prawidłowy wybór ustroju majątkowego. Na mocy kodeksu rodzinnego i opiekuńczego z chwilą zawarcia związku małżeńskiego z mocy prawa powstaje wspólność majątkowa (szerzej o tym mogą Państwo przeczytać tutaj). Jednak wola małżonków w tym temacie może być inna, kodeks daje możliwość rozszerzenia albo zawężenia zakresu obowiązywania wspólności, a także jej zniesienia poprzez zawarcie odpowiedniej umowy w formie aktu notarialnego. Możliwość taką mamy podczas trwania małżeństwa albo przed jego zawarciem. Data zawarcia ww. umów jest istotna, ponieważ niejako mają one charakter prewencji na przyszłość i nie zacierają zobowiązań zawartych sprzed podpisania umowy zmieniającej ustrój majątkowy.

Umowa rozszerzająca wspólność polega na włączeniu do wspólności ustawowej przedmiotów należących do majątków osobistych małżonków z wyłączeniem (art. 49 kodeksu rodzinnego i opiekuńczego):

  • przedmiotów majątkowych, które przypadną małżonkowi z tytułu dziedziczenia, zapisu lub darowizny,
  • praw majątkowych, które wynikają ze wspólności łącznej podlegającej odrębnym przepisom,
  • praw niezbywalnych, które mogą przysługiwać tylko jednej osobie,
  • wierzytelności z tytułu odszkodowania za uszkodzenie ciała lub wywołanie rozstroju zdrowia, ile nie wchodzą one do wspólności ustawowej, jak również wierzytelności z tytułu zadośćuczynienia za doznaną krzywdę;
  • niewymagalnych jeszcze wierzytelności o wynagrodzenie za pracę lub z tytułu innej działalności zarobkowej każdego z małżonków, natomiast nie ma przeszkód do objęcia wspólnością rozszerzoną wierzytelności wymagalnych.

Istotą rozdzielności majątkowej (potocznie zwaną „intercyzą”) jest stan, w którym nie istnieje wspólność, a małżonkom przysługuje wyłącznie majątek osobisty, którym każdy z nich zarządza samodzielnie - w konsekwencji udziały małżonków są równe, chyba że postanowienia umowne stanowią inaczej. Samo jednak ustanowienie takiego ustroju nie oznacza konkretnego podziału majątku zgromadzonego podczas trwania małżeństwa (podczas istniejącej wspólności), do tej czynności wymagana jest kolejna umowa - podział majątku (szerzej o tym w następnym artykule). 

Szczególną odmianą rozdzielności jest rozdzielność z wyrównaniem dorobków, która niczym nadzwyczajnym nie różni się od podstawowej, a jej swoistość uwidacznia się dopiero po ustaniu małżeństwa – powstaje wtedy obowiązek wyrównania dorobków między małżonkami. Zatem nasuwa się pytanie - czym jest ten dorobek? Jest to nic innego jak wzrost wartości majątku małżonka po zawarciu małżeńskiej umowy majątkowej, a do tej wartości (pomijając rzeczy nabyte przed zawarciem małżeństwa oraz przedmioty majątkowe wymienione w art. 33 pkt 2, 5-7, 9 kodeksu rodzinnego i opiekuńczego) dolicza się:

  • prawa majątkowe wynikające ze wspólności łącznej podlegającej odrębnym przepisom, przedmioty majątkowe służące wyłącznie do zaspokajania osobistych potrzeb jednego z małżonków,
  • przedmioty majątkowe uzyskane z tytułu nagrody za osobiste osiągnięcia jednego z małżonków,
  • przedmioty majątkowe nabyte w zamian za wymienione składniki majątku,
  • wartość darowizn dokonanych przez jednego z małżonków (z wyłączeniem darowizn na rzecz wspólnych zstępnych małżonków oraz drobnych zwyczajowo przyjętych darowizn na rzecz innych osób),
  • usługi świadczone osobiście przez jednego z małżonków na rzecz majątku drugiego małżonka oraz nakłady i wydatki na majątek jednego małżonka z majątku drugiego małżonka.

Ideą ww. umowy jest ochrona tego małżonka, który z przyczyn wykonywania obowiązków rodzinnych, albo innych nie mógł pracować i w konsekwencji możliwości jego powiększenia majątku były mocno ograniczone. W konsekwencji po ustaniu rozdzielności może on żądać od współmałżonka wyrównania dorobków przez zapłatę lub przeniesienie prawa, celem zniwelowania różnic dorobkowych. Powinno to nastąpić w drodze porozumienia, jednakże w razie jego braku rozstrzyga o tym sąd. Art. 515 kodeksu rodzinnego i opiekuńczego w chwili śmierci jednego z małżonków przyznaje możliwość wyrównania dorobków między spadkobiercami a małżonkiem pozostającym przy życiu.

Natomiast w sytuacji, gdy małżonkowie podpisali umowę majątkową przed zawarciem małżeństwa, w ogóle nie dochodzi do powstania majątku wspólnego, w konsekwencji wszelkie przedmioty nabyte przed jak i w trakcie małżeństwa należą do majątków osobistych małżonków.

Podsumowując, kodeks cywilny daje nam wachlarz możliwości decyzyjnych w związku z ustrojem małżeństwa i do nas samych należy wybór jednego z nich, a zawarcie którejś z ww. umów nie powinno być przejawem braku zaufania do partnera, a jedynie własnej świadomości.